“Ο αυταρχισμός στη θρησκεία και την επιστήμη, πόσο μάλλον η πολιτική γίνεται όλο και πιο αποδεκτή, όχι ιδιαίτερα επειδή τόσοι πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ρητά σε αυτό, αλλά επειδή αισθάνονται ατομικά ανίσχυροι και ανήσυχοι. Λοιπόν, τι άλλο μπορεί να κάνει κάποιος… εκτός από το να ακολουθήσεις τον μαζικό πολιτικό ηγέτη… ή να ακολουθήσουμε την αρχή των εθίμων, της κοινής γνώμης και των κοινωνικών προσδοκιών…;” .

«Ο Αμερικανός ψυχολόγος Rollo May έγραψε αυτά τα λόγια το 1953, και στις δεκαετίες που ακολούθησαν η Δύση ανατράπηκε στην τυραννία. Ιδρύθηκε ένα κράτος μαζικής επιτήρησης, η ελευθερία του λόγου έδωσε τη θέση της σε αυξανόμενα επίπεδα λογοκρισίας, γραφειοκρατίας στατιστικολόγων και ασφυκτικών κανονισμών εισέβαλαν όλο και περισσότεροι τομείς της ζωής και οι φορολογικοί συντελεστές έφτασαν σε επίπεδα που στο παρελθόν θα προκαλούσαν επανάσταση. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια αυτή η ανατροπή στην τυραννία έχει μετατραπεί σε σπριντ, καθώς ορισμένες δυτικές χώρες φλερτάρουν με πλήρη ολοκληρωτική κυριαρχία.

Αλλά η ύπαρξη πεινασμένων και ψυχολογικά διαταραγμένων πολιτικών που επιθυμούν τον πλήρη έλεγχο δεν είναι αυτό που κάνει την κατάστασή μας ιδιαίτερα επισφαλή, γιατί τέτοια άτομα υπάρχουν σε όλες τις ηλικίες. Αντίθετα, τα προβλήματά μας έγκειται στο γεγονός ότι πολύ λίγοι άνθρωποι κατέχουν τη μοναδική αρετή που μπορεί να γυρίσει την παλίρροια προς την κατεύθυνση της ελευθερίας, δηλαδή της αρετής του θάρρους. Και όπως προειδοποίησε ο A.S. στο 1978, “Η μείωση του θάρρους μπορεί να είναι το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό που παρατηρεί ένας εξωτερικός παρατηρητής στη Δύση στις μέρες μας… Θα πρέπει κανείς να επισημάνει ότι από την αρχαιότητα η μείωση του θάρρους θεωρείται η αρχή του τέλους;»

Σε αυτό το βίντεο θα διερευνήσουμε πώς μια υπερ-συμμόρφωση και τυφλή υπακοή έχει μολύνει τη Δύση και, στην πορεία, έχει παραγάγει την καλλιέργεια του θάρρους. Θα συζητήσουμε πώς μια διαδεδομένη δειλία επιτρέπει την άνοδο του αυταρχισμού και πώς η αναγέννηση του θάρρους είναι το αντίδοτο στην επισφαλή πολιτική μας κατάσταση.

Η παθολογική συμμόρφωση που μολύνει τη Δύση είναι γενεές στα σκαριά και αποτέλεσμα μιας συρροής παραγόντων. Καθοδηγείται από ένα σύστημα αξιών στο οποίο η κοινωνική επικύρωση κατέχει εξέχουσα θέση. Υποστηρίζεται από τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και το γεγονός ότι η επιτυχία σε αυτές τις πλατφόρμες επιτυγχάνεται με τη σηματοδότηση και τη συμμόρφωση με τις ηθικές γεύσεις της ημέρας. Είναι επίσης προϊόν ενός εκπαιδευτικού συστήματος που θεοποιεί το δημοκρατικό ιδεώδες και προωθεί τα δικαιώματα της πλειοψηφίας έναντι των δικαιωμάτων του ατόμου. Αυτοί οι παράγοντες, σε συνδυασμό με άλλους, έχουν δημιουργήσει μια κοινωνία υπερ-κομφορμιστών και όπως εξήγησε ο ψυχολόγος Rollo May “Το αντίθετο από το θάρρος…  στη συγκεκριμένη ηλικία μας, είναι η αυτοματοποίηση της συμμόρφωσης.”

Ένας από τους τρόπους με τους οποίους εκδηλώνεται η συμμόρφωση της Δύσης είναι μέσω τυφλής υπακοής και παθολογικής ανάγκης τήρησης των κανόνων. Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι το να είσαι καλός άνθρωπος είναι να είσαι συμβατό άτομο και να κάνεις αυτό που λένε όσοι βρίσκονται σε θέσεις πολιτικής εξουσίας και οι λακέδες τους στα μέσα ενημέρωσης και στην κουλτούρα των διασημοτήτων.  

Ενεργώντας με τυφλή υπακοή, ο κομφορμιστής δεν κάνει διάκριση μεταξύ ηθικής και νομιμότητας και έτσι παραμένει σκόπιμα ανίδεος για το γεγονός ότι οι κυβερνητικοί κανόνες μπορεί να είναι ανήθικοι, καθοδηγούμενοι από τη διαφθορά, και ότι μερικές φορές ανοίγουν το δρόμο για ατομική και κοινωνική καταστροφή.

Ή όπως εξηγεί ο Ρόλο Μέι “… το ιδιαίτερο πρόβλημά μας σήμερα… είναι μια συντριπτική τάση προς τη συμμόρφωση… Σε τέτοιες εποχές η ηθική τείνει όλο και περισσότερο να ταυτίζεται με υπακοή. Το ένα είναι “καλό” στο βαθμό που κάποιος υπακούει στις επιταγές της κοινωνίας… Είναι σαν όσο πιο αδιαμφισβήτητη υπακοή τόσο το καλύτερο… Αλλά τι είναι πραγματικά ηθικό στην υπακοή; Αν ο στόχος κάποιου ήταν η απλή υπακοή, θα μπορούσε κανείς να εκπαιδεύσει ένα σκυλί να εκπληρώσει τις απαιτήσεις πολύ καλά.” Το να βλέπεις άλλους ανθρώπους, να ασκούν ανεξάρτητη κρίση με αυτοδυναμία, διαταράσσει την πίστη του κομφορμιστή στην αξία της υπακοής και έτσι απειλεί την αίσθηση του εαυτού τους.

Δεν είναι λοιπόν αλήθεια ότι ο κομφορμιστής υπακούει επιτρέποντας στους άλλους την ελευθερία να κάνουν τη δική τους επιλογή, μάλλον, όπως εξηγεί ο Stanley Feldman σε ένα έγγραφο με τίτλο Επιβολή συμμόρφωσης “… ανθρώπους που εκτιμούν την κοινωνική συμμόρφωση… να στηρίξει την κυβέρνηση όταν θέλει να αυξήσει τον έλεγχό της στην κοινωνική συμπεριφορά και να τιμωρήσει τη μη κομφορμικότητα…

Η εκτίμηση της κοινωνικής συμμόρφωσης αυξάνει τα κίνητρα για την επιβολή περιορισμών στη συμπεριφορά… η επιθυμία για κοινωνική ελευθερία είναι πλέον υποταγή στην επιβολή των κοινωνικών κανόνων και κανόνων. Έτσι, οι ομάδες θα στοχοποιούνται για καταστολή στο βαθμό που αμφισβητούν την κοινωνική συμμόρφωση… Όταν η πλειοψηφία τάσσεται υπέρ της κυβερνητικής επιβολής της συμμόρφωσης, μια κοινωνία τοποθετεί τον εαυτό της σε αυτό που ο ψυχολόγος Ervin Staub ονόμασε συνεχές της καταστροφής. Καθώς η κυβέρνηση χρησιμοποιεί εξαναγκασμό και βία για να τιμωρήσει μια μη συμμορφούσια μειονότητα, η πλειοψηφία εκλογικεύει την υποστήριξή της σε τέτοια αυταρχικά μέτρα δαιμονοποιώντας περαιτέρω τους μη συμμορφωτικούς, οδηγώντας έτσι σε όλο και πιο αυστηρά κυβερνητικά μέτρα.

“Μια ψυχολογική συνέπεια της βλάβης είναι η περαιτέρω υποτίμηση των θυμάτων…  οι άνθρωποι τείνουν να υποθέτουν ότι τα θύματα έχουν κερδίσει τα βάσανά τους από τις πράξεις ή τον χαρακτήρα τους.” 

(STAUB)

Σε αρκετές χώρες του 20ου αιώνα, όπως η Σοβιετική Ένωση, η Τουρκία, η Γερμανία, η Καμπότζη και η Κίνα, κυβερνητικά μέτρα όπως η απαγόρευση ορισμένων μειονοτικών ομάδων από εστιατόρια, παμπ, καφετέριες και άλλους δημόσιους χώρους, η επιβολή απαγόρευσης κυκλοφορίας, η απέλασή τους από τη δουλειά τους, ο εξαναγκασμός τους να πληρώνουν πρόστιμα και ο περιορισμός της ελευθερίας κυκλοφορίας και του συνέρχεσθαι τους, λειτούργησαν ως τα πρώτα βήματα για τη συνέχιση της καταστροφής που κατέληξε σε μαζικό αποδιοπομπαίο τράγο,  μαζική φυλάκιση και μαζική δολοφονία. Στο βιβλίο του Η Ψυχολογία του Καλού και του Κακού, ο Έρβιν Στάουμπ αναλύει τον ψυχολογικό μηχανισμό που διευκολύνει ένα συνεχές της καταστροφής.

“Πώς η επιβλαβής συμπεριφορά γίνεται ο κανόνας; Το να κάνεις κακό σε ένα καλό άτομο ή να το βλέπεις παθητικά δεν συνάδει με το αίσθημα ευθύνης για την ευημερία των άλλων και την πίστη σε έναν δίκαιο κόσμο. Η ασυνέπεια μας προβληματίζει. Το ελαχιστοποιούμε μειώνοντας την ανησυχία μας για την ευημερία εκείνων που βλάπτουμε ή επιτρέπουμε να υποφέρουν. Τους υποτιμούμε, δικαιολογούμε τα βάσανά τους από την κακή τους φύση ή από υψηλότερα ιδανικά. Μια αλλαγμένη άποψη των θυμάτων, άλλαξε στάση απέναντι σε αυτό το μαρτύριο και άλλαξε το αποτέλεσμα της αυτο-αντίληψης.”

Για να αντιμετωπιστεί το συνεχές της καταστροφής που είναι προϊόν υπερβολικής συμμόρφωσης και υπερβολικής κυβερνητικής δύναμης, περισσότεροι άνθρωποι πρέπει να δράσουν με ηθικό θάρρος. Το ηθικό θάρρος συνεπάγεται την προθυμία να αντιμετωπίσουμε κινδύνους ώστε να αψηφήσουν ανήθικες εντολές, να απορρίψουν τον αυταρχικό κυβερνητικό έλεγχο και να υπερασπιστούν τις εξαφανισμένες αξίες της αλήθειας, της ελευθερίας και της δικαιοσύνης. Και όπως εξηγεί ο Ράσγουορθ Κίντερ στο βιβλίο του Ηθικό Θάρρος “Όπου δεν υπάρχει κίνδυνος, δεν υπάρχει θάρρος… Ο καθένας μπορεί να «αντέξει» την ασφάλεια και την ευημερία. Οι πραγματικές προκλήσεις… προκύπτουν μπροστά στον κίνδυνο… Έτσι, είναι με ηθικό θάρρος, όπου ο κίνδυνος υφίσταται για χάρη μιας πρωταρχικής δέσμευσης στη συνείδηση, τις αρχές ή τις βασικές αξίες.

Ορισμένες πράξεις ηθικού θάρρους συνοδεύονται από ήπιους κινδύνους, όπως η γελοιοποίηση, η προσβολή ή ο εξοστρακισμός. Εάν, για παράδειγμα, μιλήσουμε κατά της πίστης του status quo στην παρουσία μιας ομάδας κομφορμιστών ή εάν αρνηθούμε να τηρήσουμε κοινωνικές πρακτικές ή εντολές που είναι ανήθικες ή ηλίθιες, μπορεί να χάσουμε φίλους ή να προσελκύσουμε λέξεις επιλογής από τους υπάκουους. Αλλά αυτό είναι ένα μικρό τίμημα που πρέπει να πληρώσουμε σε αντάλλαγμα για να κάνουμε αυτό που πιστεύουμε ότι είναι σωστό, γιατί όπως εξηγεί ο Rollo May “Το σήμα κατατεθέν του θάρρους στην εποχή της συμμόρφωσης μας είναι η ικανότητα να σταθεί κανείς στις πεποιθήσεις του…”

Ωστόσο, μερικές φορές οι πράξεις ηθικού θάρρους συνοδεύονται από σοβαρότερους κινδύνους, συμπεριλαμβανομένης, ενδεικτικά, της απώλειας απασχόλησης, των φυσικών ή οικονομικών κυρώσεων, της φυλάκισης ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και του θανάτου. «Από όλα τα αγωνιώδη ηθικά διλήμματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα», γράφει ο Rushworth Kidder, «λίγοι είναι πιο βασανιστικοί από την επιλογή μεταξύ του τι είναι σωστό για τον κόσμο και τι είναι σωστό για [εσάς και] την οικογένειά σας».

Ο Carl Jung αποκάλεσε τους άνδρες και τις γυναίκες πρόθυμους να αντιμετωπίσουν μεγάλους κινδύνους αψηφώντας την τυραννία “τους πραγματικούς ηγέτες της ανθρωπότητας”. Και για να μάθουμε για τη νοοτροπία ενός από αυτούς τους ηγέτες μπορούμε να στραφούμε στην ιστορία του Βίκτορ Πέστοφ. 

Στο 1967 o Πέστοφ ζούσε στη Σοβιετική Ένωση ένας άνδρας 20 ετών.  Η οικογένειά του ήταν ευκατάπαυστες σύμφωνα με τα σοβιετικά πρότυπα, και η μητέρα του ήταν υψηλόβαθμο μέλος της KGB.  Ωστόσο, ο Πέστοφ δεν μπορούσε να αποτρέψει τα μάτια του από την μπότα της τυραννίας που συνέθλιβε την κοινωνία και έτσι ενδιαφέρθηκε έντονα για πολιτικά θέματα, και όταν σοβιετικά άρματα μάχης εισήλθαν στην Τσεχοσλοβακία και εξουδετερώνουν βίαια τη διαμαρτυρία για τα ανθρώπινα δικαιώματα γνωστή ως Άνοιξη της Πράγας, ο Πέστοφ είπε στον φίλο του “Πρέπει να κάνουμε κάτι γι’ αυτό”.

Ο Πέστοφ και ο αδελφός του ίδρυσαν μια κρυφή ομάδα που ονομάζεται “Ελεύθερη Ρωσία”, και  προειδοποίησε όσους εντάχθηκαν ότι πιθανότατα να συλληφθούν εντός του έτους.  Ωστόσο, όλοι συμφώνησαν ότι η μάχη για την ελευθερία δικαιολογούσε τον κίνδυνο, και έτσι άρχισαν να δημοσιεύουν φυλλάδια που εξέθεταν τα ψέματα του σοβιετικού καθεστώτος και το έσκασαν μέσα στη νύχτα για να τα διανείμουν. 

Η KGB αναγνώρισε γρήγορα την ομάδα ως απειλή και ο Πέστοφ το 1970 συνελήφθη, η μητέρα του απολύθηκε από την KGB και δεν της επετράπη ποτέ ξανά να εργαστεί στη Ρωσία, και ο Πέστοφ καταδικάστηκε σε 5 χρόνια σε σοβιετικό στρατόπεδο κράτησης.  Ο Πέστοφ αποφάσισε να αντισταθεί στο σοβιετικό καθεστώς και εκεί τοποθετήθηκε, και ακούσια η μητέρα του, σε μεγάλο κίνδυνο, επειδή δεν μπορούσε με καθαρή συνείδηση να καθίσει αδρανής ως ένα διεφθαρμένο καθεστώς χιλιάδων ανθρώπων που κατέστρεψαν τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων. Κατάλαβε ότι αν δεν υπερασπιζόταν την ελευθερία των άλλων, δεν θα μπορούσε να περιμένει από τους άλλους να υπερασπιστούν τη δική του, και ότι αν κανείς δεν έκανε τίποτα, όλοι ήταν καταδικασμένοι.  Και έτσι, επέλεξε να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο, να αγωνιστεί για την ελευθερία, και να τοποθετήσει ένα μέρος της μοίρας της κοινωνίας στην πλάτη του. Ο 27χρονος φόρεσε την ομάδα του, αλλά δεν κατάφερε να φτάσει στο τέλος του.

Σε συνομιλία του με τον Ράσγουορθ Κίντερ, ο Πέστοφ αναφέρθηκε στους σοβαρούς κινδύνους που αντιμετώπισε οικειοθελώς και, με τα χρόνια, πέρασε 5 χρόνια στη φυλακή “Πιστεύω ότι έκανα το σωστό”, κατέληξε ο Πέστοφ. “Δεν ήμουν σιωπηλός. Έλεγα και έκανα αυτό που έπρεπε να κάνω. Υπήρχε μια πολύ μικρή συμβολή μου στο γεγονός ότι οι Κομμουνιστές εκδιώχθηκαν από την εξουσία”.

Αν δεν μπορέσουν περισσότεροι άνθρωποι να συγκεντρώσουν το ηθικό θάρρος να αποκηρύξουν τη συμμόρφωση υπέρ της υπεράσπισής της για την ελευθερία και για το σωστό, και τουλάχιστον να συμβάλουν λίγο στην καταπολέμηση της τυραννίας, οι δυτικές κοινωνίες θα συνεχίσουν να κινούνται προς αυτό που η Ayn Rand ονόμασε στάδιο της τελικής αντιστροφής. Ή όπως προειδοποιεί «Πλησιάζουμε γρήγορα στο στάδιο της απόλυτης αντιστροφής του σταδίου όπου η κυβέρνηση είναι ελεύθερη να κάνει ό,τι θέλει, ενώ οι πολίτες μπορούν να δράσουν μόνο με άδεια, που είναι το στάδιο των πιο σκοτεινών περιόδων της ανθρώπινης ιστορίας, το στάδιο της διακυβέρνησης με ωμή βία».»